آب به مرز نیستی رسید

وضعیت بحرانی منابع آبی در خراسان رضوی
خراسان رضوی در ۶ سال گذشته با خشکسالی‌های متوالی و بی‌سابقه رو به رو بوده، بارش‌ها کمتر از حد طبیعی و دمای هوا نیز روند افزایشی طی کرده است. این استان دارای ۳۲ سد فعال است که در شهرستان‌های تربت‌حیدریه، قوچان، مشهد، خواف، درگز، سبزوار، تایباد، تربت‌جام، چناران، سرخس، نیشابور، کلات و فریمان قرار دارند و هم اینک کمتر از پنج درصد از سدهای آبی بزرگ استان آب دارد.
طبق اعلام مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی، هم اینک حدود ۸۰ میلیون متر مکعب در سدهای استان معادل پنج درصد از حجم ذخیره سدها، آب وجود دارد که این میزان نیز حجم مرده است.
محمدعلی نعمت‌ نژاد افزود: در این میان خشکسالی در مشهد نسبت به سایر مناطق استان شدیدتر است و آب موجود در سدهای مشهد شامل؛ دوستی، طرق، کارده و ارداک به کمتر از سه درصد و در سد دوستی به حجم مرده رسیده و با ادامه روند فعلی در تامین آب مشهد حداکثر تا آذرماه سدها را از دست می‌دهیم.
وی تصریح کرد: این استان سالهاست که درگیر خشکسالی است اما تا امسال فقط دغدغه تابستان را داشتیم اما امسال در شرایطی نادر نگران تامین آب در پاییز و زمستانیم.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی ادامه داد: میزان بارندگی در سال آبی جاری (از مهرماه ۱۴۰۴) تاکنون نسبت به مدت مشابه قبل از آن ۹۹ درصد کاهش دارد و تاکنون پاییز بدون بارشی پشت سر گذاشته‌ایم.
نعمت نژاد گفت: حجم بارندگی در سال آبی‌جاری تاکنون حدود ۴۷ صدم میلیمتر که این رقم در مدت مشابه سال قبل حدود ۲۲ میلیمتر بوده است.وی اضافه کرد: هم‌اینک حدود پنج درصد از حجم سدهای استان معادل ۷۷ میلیون مترمکعب آب دارد و با توجه به کاهش بارندگی، منابع زیرزمینی نیز در شرایط نامناسبی است و برداشت بیش از حد از این منابع فرونشست زمین را به همراه دارد.مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی ادامه داد: حجم آب ورودی به سدهای استان نیز در سال آبی جاری تاکنون فقط ۲ میلیون متر مکعب بوده که بسیار ناچیز است و عملا آبی وارد سدها نشده است.

بحران آب بزرگ‌ترین تهدید پیش روی خراسان رضوی
٩٨ درصد پهنه شهرستان مشهد در وضعیت خشکسالی شدید و ۶٠ درصد از این مساحت در شرایط خشکسالی بسیار شدید است. در چهار سال گذشته خراسان رضوی با خشکسالی های متوالی و بی سابقه روبرو بوده، بارش ها کمتر از حد طبیعی و دمای هوا نیز افزایشی بوده که این موضوع حادتر شدن وضعیت منابع آبی سطحی و زیرزمینی را در پی داشته است.به گفته یک کارشناس حوزه آب که از مدیران پرسابقه در این حوزه در استان به شمار می رود، دشت مشهد یکی از بحرانی‌ترین دشت‌های کشور است و بحران آب بزرگ‌ترین تهدید پیش روی خراسان رضوی است.محمد علایی با اشاره به وضعیت نگران‌کننده سدهای استان گفت: تا پایان ماه‌جاری چهار سد اصلی مشهد شامل؛ طرق، کارده، ارداک و دوستی خشک می‌شوند و چاه‌ها شور یا بی‌آب خواهند شد که این وضعیت نشست زمین را نیز تشدید کرده است.

رئیس کمیسیون آب و محیط زیست اتاق بازرگانی، صنایع و معادن و کشاورزی خراسان رضوی افزود: میزان هدررفت آب در شهرهای استان زیاد است، به عنوان نمونه هم اینک ۶۵ درصد از آب شهرستان طرقبه - شاندیز هدر می‌رود و هیچ برنامه‌ای برای جلوگیری و مدیریت این منابع وجود ندارد.علایی با اشاره به فرونشست دشت‌های آبی مهم نظیر دشت نیشابور، مشهد و بردسکن بر لزوم استفاده بهینه از منابع موجود تاکید کرد و گفت: به جای حفر چاه‌های متعدد در سطح شهر که منجر به فرونشست می‌شود باید روی موضوع جمع‌آوری پساب‌ها کار جدی انجام شود.وی ادامه داد: از ۲۸۰ میلیون مترمکعب آب مصرفی شهر مشهد در صورت تصفیه درست فاضلاب می‌توان ۲۲۰ تا ۲۳۰ میلیون مترمکعب پساب شهری برای مصرف کشاورزی به دست آورد.

مهمترین منبع آبی مشهد در آستانه خروج از مدار
آب مورد نیاز مشهد از ۵۰۰ حلقه چاه، ٢ رشته قنات، یک رشته چشمه و سدهای دوستی، کارده، ارداک و طُرق تامین می شود و با توجه به اینکه حجم ذخیره آب در سدهای مشهد به کمتر از هشت درصد رسیده است، تلاش می شود از ذخیره سدها حداقل استفاده شود تا در شرایط بحرانی امکان برداشت داشته باشند.
در سال ۹۹ حدود ۴۲ درصد آب مشهد از چاه‌ها و منابع زیرزمینی و ۵۸ درصد از طریق منابع سطحی تامین می‌شد اما سال ۱۴۰۳ فقط ۲۵ درصد از نیاز آبی مشهد از طریق منابع سطحی و بقیه از طریق منابع زیرزمینی تامین شده است موضوعی که فرونشست زمین و خشک شدن سفره‌های زیرزمینی را به همراه دارد.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد در خصوص وضعیت آبی مشهد گفت: هم اینک سدهای طرق، کارده و ارداک که تامین کننده بخشی از آب مشهد بودند از مدار خارج شده و فقط برداشت اندکی از سد دوستی انجام می‌شود.حسین اسماعیلیان افزود: در حال حاضر حدود ۳۵ میلیون متر مکعب و کمتر از سه درصد از حجم یک میلیارد و ۲۹۰ میلیون متر مکعبی سدهای مشهد شامل؛ دوستی، ارداک، کارده و طرق آب دارد.
وی اضافه کرد: این درحالی است که این میزان در مدت مشابه پارسال نیز که با خشکسالی شدید مواجه بودیم، ۱۷۱ میلیون متر مکعب بود.

مدیرعامل شرکت آبفای مشهد ادامه داد: میزان برداشت از سدها به کمترین میزان خود در سال‌های اخیر رسیده و هم اینک فقط یک و نیم میلیون متر مکعب در ثانیه آب از سد دوستی برداشت می‌شود.اسماعیلیان افزود: در سال‌های گذشته بیش از ۷۵ درصد از آب مشهد از طریق سدها و مابقی از طریق منابع زیرزمینی تامین می‌شد اما اینک کمتر از ۲۰ درصد آب از طریق سدها و مابقی از طریق منابع زیرزمینی و چاه‌ها تامین می‌شود که وضعیت مناسبی نیست.وی اضافه کرد: میزان مصرف آب در پاییز کمتر از فصل تابستان است اما به دلیل کمبود بارندگی و عدم وجود ذخیره در سدها در حال حاضر با وضعیت نگران کننده‌ای در تامین آب مواجهیم.مدیرعامل شرکت آبفای مشهد گفت: با وجود قرار گرفتن مشهد در ششمین سال خشکسالی پیاپی و کاهش بی‌سابقه ذخیره سدها به کمتر از سه درصد، هنوز جیره‌بندی اعمال نشده اما شهر در مرز تنش شدید آبی قرار دارد.اسماعیلیان با اشاره به اجرای طرح‌های اضطراری تامین آب مشهد، تاکید کرد: شهروندان با مدیریت مصرف بیش از گذشته و نیز پرهیز از مصارف غیرضروری در عبور از شرایط حاد کم آبی ما را یاری کنند.

راهکارها
به اذعان کارشناسان توجه به مدیریت منابع آب و اجرای برنامه‌های پایدار برای حفاظت از این سرمایه حیاتی، ضروری است. ارتقاء آگاهی عمومی و استفاده بهینه از آب از جمله راهکارهایی است که در کنار اجرای طرح‌های انتقال آب می‌تواند به مقابله با این بحران کمک کند.
به گفته استاندار خراسان رضوی، موضوع آب فراتر از چالش‌های اداری است و حوزه تمدنی ما را تهدید می‌کند؛ کم‌آبی فقط یک چالش اجرایی نیست بلکه زیربنای توسعه و آینده تمدنی منطقه را تحت تأثیر قرار می‌دهد و باید با نگاهی راهبردی با آن مواجه شد.
غلامحسین مظفری افزود: گاهی توهم فراوانی آب ما را دچار خطا می‌کرد و هشدارها را مبالغه‌آمیز می‌پنداشتیم اما امروز همه واقعیت کم‌آبی را پذیرفته‌اند، اکنون در حوزه آب نیز به مرحله‌ای رسیده‌ایم که واقعیت‌ها کاملا آشکار شده است.

وی اضافه کرد: همه راهکارها در حوزه آب باید در چارچوبی واحد بررسی شود در استان نظرات متعددی وجود دارد اما همه با رویکرد حل مساله مطرح شده است. لازم است گروه‌ها، تیم‌ها، دستگاه‌های دولتی، بخش خصوصی در چارچوب کمیته علمی گفت وگو و هم‌فکری کنند.
استاندار خراسان رضوی با تأکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به راه‌حل‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت افزود: مساله آب، موضوع حیات و ممات شهر و مردم است پس نباید اجازه دهیم سخنان تکراری بدون اقدام عملی فقط تکرار شود و اگرتجربه‌ای در گذشته مؤثر بوده باید ادامه پیدا می‌کرد، اینکه تصور کنیم به‌زودی آب جدیدی به استان و یا مشهد وارد می‌شود اشتباه است آبی که در برخی صنایع فروخته شده، آب جدید نیست و باید جایگزین شود.
مظفری اضافه کرد: باید بپذیریم که آب در استان محدود است و انتقال آن از خارج استان نیز موضوعی جدی است که هرچند در کوتاه‌مدت نتیجه نمی‌دهد اما باید بررسی شود، در حوزه کوتاه مدت نیز ما باید بسیاری از مسائل را در داخل استان حل و برای عبور از چالش‌ها باید به مردم تکیه کرد، راهکارهای عملی ارائه داد و همه کنار هم باشیم.
وی ادامه داد: تمام راهکارهای کوتاه‌مدت و بلندمدت نیازمند منابع مالی است پس باید مساله را شفاف و دقیق تعریف و به تهران منتقل کرد در آخرین اقدامات موضوع آب در استان به سطح امنیتی رسیده و فراتر از بحث اداری است، تصور ادامه این روند بدون برنامه ممکن نیست.

استاندار خراسان رضوی با بیان اینکه «عنوان سازگاری با کم‌آبی» عنوانی درست و راهبردی است، گفت: منطقه ما خشک است و بارندگی سالانه ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلی‌متری به معنای نبود آب تجدیدپذیر قابل اتکاء است، اکنون از مرحله کلیات عبور کرده‌ایم و باید وارد مرحله عمل شویم.مظفری افزود: موضوعاتی مانند کشت‌های فراسرزمینی، گلخانه‌ای و ارتقای بهره‌وری اکنون دیگر تعارف‌بردار نیست، در کشورهایی مانند قرقیزستان و افغانستان آب و زمین وجود دارد و این پیشنهاد مطرح شده که ما می‌توانیم برخی از محصولات خود را آنجا کشت کنیم.وی همچنین با اشاره به تجربه موفق گلخانه‌ها نیز اضافه کرد: کشت گلخانه‌ای باید توسعه یابد، این نگاه آرمانی نیست؛ فقط باید پیگیری و اجرا شود.استاندار خراسان رضوی اظهار کرد: حتی باید بررسی شود که اگر امکان آن هست در سواحل دریای عمان اراضی مناسب برای کشت گلخانه‌ای تأمین کنیم، برخی کشورها در همین راستا ۳۶ هزار هکتار گلخانه دارند و ۶۰ برابر ما محصول تولید می‌کنند.مظفری ادامه داد: در مدیریت استان باید نگاهی بلندمدت داشت؛ منابع محدود است و باید بر اولویت‌ها تمرکز کرد و موضوع کم‌آبی استان نیز باید به‌صورت جامع در سطح کلان طرح و بررسی شود در زمینه آب مشهد مساله آن‌قدر جدی است که باید همه ظرفیت‌ها وارد عمل شوند.

اجرای ۱۲ طرح اضطراری
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد نیز گفت: برای عبور از شرایط تنش آبی ۱۲ طرح اضطراری برای تامین آب این کلانشهر توسط ما وشرکت آب منطقه‌ای در دست اجراست.
اسماعیلیان افزود: ۵۶ هزار میلیارد ریال برای تکمیل طرح‌های اضطراری تامین آب مشهد نیاز است و با توجه به شرایط تنش آبی باید این مبلغ هرچه سریع‌تر تخصیص یابد.
وی اظهار کرد: طرح باروری ابرها نیز در استان مطرح است اما اثرگذاری آن در بهترین حالت کمتر از ۲۰ درصد است و آن‌هم مشروط بر اینکه ابری برای فرآیند باروری باشد.
مدیرعامل شرکت آبفای مشهد تاکید کرد: زائران و مجاوران باید همچنان مدیریت مصرف را لحاظ کنند تا با اجرای طرح‌های اضطراری بتوانیم از این شرایط عبور کرد.

طرح‌ انتقال آب؛ مخازن آب سدها برای تابستان آینده صفر است
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی نیز اظهار کرد: طرح انتقال آب هزارمسجد از طرح‌های میان مدت تامین آب شرب مشهد است که با تکمیل آن از رودخانه‌های مرزی ضلع شمالی هزار مسجد ۵۱ میلیون متر مکعب آب شرب به مشهد منتقل خواهد شد.
نعمت‌نژاد اضافه کرد: ۲۷۰ هزار میلیارد ریال در این طرح هزینه شده و چهار سازه اصلی آن شامل؛ سدهای ابیورد، قره‌تیکان، چهچهه و تصفیه‌خانه شماره ۳ مشهد ساخته شده و تنها بخش خط انتقال و اتصالات این سازه‌ها باقی‌مانده است.وی ادامه داد: هزینه سازه‌های ساخته شده ۳۰ هزار میلیارد ریال بود و برای تکمیل این طرح با ۲۵۰ کیلومتر خط انتقال ۱۵ همت اعتبار نیاز است و طبق مصوبه ماده ۲۳ طرح، باید ۹۰ درصد اعتبارات توسط وزارت نیرو و ۱۰ درصد توسط دولت تامین شود که البته خواستار اصلاح ماده ۲۳ توسط دولت هستیم.

نعمت‌نژاد افزود: طرح‌های اضطرار تامین آب مشهد توسط شرکت‌های آب منطقه‌ای و آبفای مشهد از محل اعتبارات تنش و مدیریت بحران در حال اجراست که در صورت تامین اعتبار اجرای آنها سرعت می‌گیرد.
وی گفت: موجودی مخازن سدها برای تابستان آینده صفر است و باید طرح‌های جایگزین داشته باشیم تا مجبور به جیره‌بندی نشویم.کم‌آبی و خشکسالی در ایران و به تبع آن در خراسان رضوی ناشی از تغییرات آب و هوایی و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی است که نیاز به مدیریت پایدار منابع آب و استفاده بهینه از آن را بیش از پیش ضروری می‌سازد.مدیریت بهینه منابع آبی و برنامه‌ریزی برای بهبود راهبردهای آبی از اهمیت بالایی برخوردار است تا بتوان از آثار منفی کاهش بارندگی در امان ماند.