هرمزگان؛قلب تپنده ایران درکمربند گرمسیری جهان

گروه ایران: روز جهانی مناطق گرمسیری، فرصتی برای بازخوانی ظرفیت‌های هرمزگان است؛ استانی که با جنگل‌های حرا، کشاورزی گرمسیری، تنوع زیستی کم‌نظیر، جزایر خلیج‌فارس و موقعیت راهبردی تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های گرمسیری ایران و موتور توسعه جنوب کشور به شمار می‌رود.

به گزارش ایرنا، ۲۹ ژوئن در جهان به نام «روز جهانی مناطق گرمسیری» شناخته می‌شود؛ مناسبتی که از سال ۲۰۱۷ با هدف افزایش آگاهی عمومی نسبت به اهمیت این مناطق، ظرفیت‌های طبیعی و اقتصادی آن‌ها و همچنین تهدیدهایی که آینده این زیست‌بوم‌های ارزشمند را نشانه گرفته، در تقویم جهانی ثبت شده است.

هرچند نام مناطق گرمسیری برای بسیاری یادآور جنگل‌های انبوه آمازون، جزایر اقیانوس آرام یا سواحل استوایی آفریقاست، اما ایران نیز سهم قابل توجهی از این پهنه اقلیمی را در جنوب خود جای داده است؛ سهمی که بیش از هر نقطه دیگری در استان هرمزگان نمود پیدا می‌کند.
هرمزگان تنها استانی با آب‌وهوای گرم نیست؛ این استان به واسطه موقعیت جغرافیایی، تنوع کم‌نظیر اکوسیستم‌ها، سواحل گسترده، جزایر متعدد، جنگل‌های مانگرو، محصولات کشاورزی گرمسیری و قرار گرفتن در ساحل خلیج‌فارس و دریای عمان، یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های اقلیم گرمسیری ایران به شمار می‌آید.

از بندرعباس تا میناب، از قشم و هرمز تا جاسک و بندرلنگه، نشانه‌های زندگی در اقلیم گرمسیری را می‌توان در همه ابعاد مشاهده کرد؛ اقلیمی که طی قرن‌ها نه‌تنها طبیعت، بلکه فرهنگ، معماری، معیشت و سبک زندگی مردم این سرزمین را شکل داده است.بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، مناطق گرمسیری حدود ۴۰ درصد از سطح کره زمین را در بر گرفته‌اند، اما بیش از نیمی از جمعیت جهان و نزدیک به ۸۰ درصد گونه‌های گیاهی و جانوری در همین پهنه زندگی می‌کنند. این مناطق همچنین نقش تعیین‌کننده‌ای در تنظیم اقلیم زمین، تولید اکسیژن، جذب دی‌اکسیدکربن، تأمین آب، امنیت غذایی و حفظ تنوع زیستی دارند.از همین منظر، هرمزگان را می‌توان یکی از ارزشمندترین ذخیره‌گاه‌های طبیعی ایران دانست؛ استانی که در کنار اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی، از منظر محیط‌زیستی نیز جایگاهی کم‌نظیر دارد.

جنگل‌های حرا؛ سپر سبز سواحل هرمزگان
وجود ۱۴ جزیره ایرانی در آب‌های خلیج‌فارس، سواحل گسترده، خورها، تالاب‌های ساحلی، زیستگاه‌های مرجانی، آبسنگ‌ها و جنگل‌های حرا، تنها بخشی از ظرفیت‌های طبیعی این استان است؛ ظرفیت‌هایی که بسیاری از آن‌ها در سطح ملی و حتی جهانی اهمیت دارند.در میان این سرمایه‌های طبیعی، جنگل‌های حرا جایگاه ویژه‌ای دارند، این جنگل‌ها که در آب‌های کم‌عمق ساحلی رشد می‌کنند، یکی از ارزشمندترین اکوسیستم‌های جهان به شمار می‌روند. حرا نه‌تنها مأمن پرندگان مهاجر، آبزیان و گونه‌های ارزشمند جانوری است، بلکه نقش مؤثری در تثبیت سواحل، کاهش فرسایش، جذب کربن و مقابله با آثار تغییرات اقلیمی ایفا می‌کند.

جنگل‌های حرا در قشم، بندرخمیر و بخش‌هایی از سواحل هرمزگان، امروز به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی و گردشگری استان تبدیل شده‌اند؛ اما این اکوسیستم ارزشمند بیش از هر زمان دیگری نیازمند حفاظت و مدیریت علمی است.تخریب جنگل‌های مانگرو، آلودگی‌های دریایی، توسعه بی‌ضابطه سواحل و تغییرات اقلیمی، از مهم‌ترین تهدیدهایی است که آینده این زیستگاه‌های ارزشمند را با مخاطره روبه‌رو کرده است.

اما اهمیت هرمزگان تنها به محیط زیست محدود نمی‌شود، این استان دروازه تجارت دریایی ایران نیز محسوب می‌شود، قرار گرفتن تنگه هرمز، به عنوان یکی از مهم‌ترین آبراه‌های راهبردی جهان، در قلمرو این استان، جایگاه ویژه‌ای به هرمزگان در اقتصاد ملی و تجارت بین‌المللی بخشیده است بطوری که در کنار اقتصاد دریا، کشاورزی گرمسیری نیز یکی از مهم‌ترین مزیت‌های هرمزگان به شمار می‌رود.

انبه میناب؛ محصولی با هویت جهانی
هرمزگان یکی از معدود استان‌های کشور است که شرایط اقلیمی آن امکان تولید محصولاتی مانند انبه، موز، نارگیل، لیموترش، کُنار و انواع محصولات گرمسیری را فراهم کرده است؛ محصولاتی که علاوه بر تأمین نیاز بازار داخلی، ظرفیت بالایی برای صادرات و ایجاد ارزش افزوده دارند.در این میان، انبه جایگاه ویژه‌ای دارد. قدمت کشت این محصول در هرمزگان به بیش از ۳۰۰ سال می‌رسد و امروز شهرستان‌های میناب، رودان و بندرعباس قطب‌های اصلی تولید آن هستند، کیفیت، طعم و رنگ انبه هرمزگان سبب شده این محصول علاوه بر بازار داخلی، در کشورهای حوزه خلیج‌فارس نیز شناخته شده باشد.

بخش قابل توجهی از محصول باغ‌های انبه استان به صورت نارس برداشت می‌شود و پس از فرآوری، به ترشی انبه تبدیل می‌شود؛ محصولی که طی سال‌های اخیر به یکی از برندهای غذایی شناخته‌شده هرمزگان تبدیل شده و نقش مهمی در ایجاد اشتغال خانگی و توسعه صنایع کوچک روستایی ایفا کرده است.ثبت ملی نشان جغرافیایی «انبه میناب» نیز گام مهمی در حفاظت از هویت این محصول و حمایت از تولیدکنندگان بومی محسوب می‌شود؛ اقدامی که می‌تواند راه را برای حضور پررنگ‌تر محصولات کشاورزی هرمزگان در بازارهای داخلی و خارجی هموار کند.

اقتصاد دریا؛ مزیت راهبردی هرمزگان
در کنار کشاورزی، شیلات و آبزی‌پروری نیز بخش دیگری از اقتصاد گرمسیری هرمزگان را شکل می‌دهد، سواحل طولانی استان، شرایط مناسب برای پرورش میگو، صید آبزیان و توسعه صنایع وابسته، این منطقه را به یکی از قطب‌های اقتصاد دریامحور ایران تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که در صورت حفاظت از اکوسیستم‌های ساحلی، می‌تواند نقشی مؤثر در تحقق سیاست‌های توسعه اقتصاد دریا داشته باشد.

با وجود این ظرفیت‌های کم‌نظیر، هرمزگان همانند بسیاری از مناطق گرمسیری جهان، امروز با چالش‌هایی روبه‌رو است که آینده این سرمایه‌های طبیعی را تهدید می‌کند. افزایش دمای زمین، تغییر الگوهای بارندگی، خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش منابع آب شیرین، افزایش شوری آب، فرسایش خاک، آلودگی‌های دریایی و توسعه نامتوازن، بخشی از پیامدهای تغییرات اقلیمی است که آثار آن در سال‌های اخیر بیش از گذشته در جنوب کشور نمایان شده است.

مناطق گرمسیری از نخستین نقاطی هستند که آثار گرمایش جهانی را تجربه می‌کنند، افزایش دمای هوا، شدت گرفتن موج‌های گرما، وقوع بارندگی‌های سیلابی و کوتاه‌مدت، کاهش بارش‌های مؤثر و افزایش تنش آبی، نه تنها بر محیط زیست، بلکه بر کشاورزی، شیلات، گردشگری و حتی سلامت ساکنان این مناطق تأثیر مستقیم دارد.

هرمزگان نیز در سال‌های اخیر از این تغییرات بی‌نصیب نبوده است، کاهش بارندگی، افت منابع آب زیرزمینی، افزایش دمای هوا و طولانی‌تر شدن فصل گرما، مدیریت منابع آب را به یکی از مهم‌ترین اولویت‌های استان تبدیل کرده است.اقلیم گرم و خشک هرمزگان اگرچه زمینه‌ساز شکل‌گیری کشاورزی گرمسیری شده، اما استمرار این ظرفیت، بیش از هر چیز به مدیریت صحیح منابع آب وابسته است، استفاده از روش‌های نوین آبیاری، توسعه ارقام مقاوم به کم‌آبی، اصلاح الگوی کشت و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند پایداری تولید در این استان را تضمین کند.

توسعه پایدار؛ تنها راه حفظ سرمایه‌های طبیعی
در کنار چالش‌های اقلیمی، حفاظت از تنوع زیستی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، هرمزگان زیستگاه گونه‌های ارزشمند دریایی و خشکی است؛ از لاک‌پشت‌های دریایی و دلفین‌ها گرفته تا پرندگان مهاجر، آبزیان اقتصادی و گونه‌های گیاهی سازگار با شرایط سخت اقلیمی که هر یک بخشی از ثروت طبیعی کشور به شمار می‌روند.

توسعه اقتصادی در هرمزگان زمانی موفق خواهد بود که میان بهره‌برداری از منابع و حفاظت از طبیعت تعادل برقرار شود. توسعه صنایع، بنادر، گردشگری و زیرساخت‌ها ضرورتی انکارناپذیر است، اما این توسعه باید با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی همراه باشد تا سرمایه‌های طبیعی استان برای نسل‌های آینده نیز حفظ شود.

ظرفیت‌های گردشگری طبیعی هرمزگان نیز بخش دیگری از مزیت‌های مناطق گرمسیری این استان است، جنگل‌های حرا، جزایر قشم، هرمز، هنگام، لارک، سواحل بکر مکران، خورها، غارهای نمکی، سواحل مرجانی و چشم‌اندازهای کم‌نظیر دریایی، هر سال گردشگران بسیاری را به جنوب ایران می‌کشاند.

گردشگری طبیعت‌محور، اگر بر پایه اصول توسعه پایدار و مشارکت جوامع محلی شکل گیرد، می‌تواند علاوه بر ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی، به حفاظت از محیط زیست نیز کمک کند. تجربه بسیاری از کشورهای گرمسیری نشان داده است که سرمایه‌گذاری بر گردشگری مسئولانه، یکی از موفق‌ترین راهکارهای حفظ اکوسیستم‌های طبیعی است.

هرمزگان؛ جلوه‌ای از اقلیم گرمسیری ایران
از سوی دیگر، هرمزگان به واسطه موقعیت ژئوپلیتیکی خود، نقشی فراتر از یک استان ساحلی در اقتصاد ایران ایفا می‌کند، استقرار بنادر بزرگ تجاری، صنایع دریایی، فعالیت‌های بندری، شیلات، تجارت دریایی و قرار گرفتن تنگه هرمز در قلمرو این استان، جایگاه هرمزگان را به عنوان یکی از پیشران‌های اقتصاد ملی تثبیت کرده است.

همین ویژگی‌ها سبب شده است که مفهوم توسعه پایدار در هرمزگان تنها یک موضوع زیست‌محیطی نباشد، بلکه با امنیت غذایی، امنیت انرژی، تجارت، اشتغال، معیشت مردم و اقتصاد دریامحور کشور نیز پیوندی مستقیم داشته باشد.

روز جهانی مناطق گرمسیری، بیش از آنکه یک مناسبت تقویمی باشد، یادآور مسئولیتی جهانی در قبال سرزمین‌هایی است که سلامت آن‌ها با آینده کره زمین گره خورده است. مناطقی که با وجود برخورداری از غنی‌ترین ذخایر طبیعی، بیش از سایر نقاط در معرض پیامدهای تغییرات اقلیمی قرار دارند.
هرمزگان نیز امروز در چنین نقطه‌ای ایستاده است؛ استانی که از یک سو، قلب اقتصاد دریایی و تجارت ایران محسوب می‌شود و از سوی دیگر، گنجینه‌ای ارزشمند از تنوع زیستی، جنگل‌های حرا، کشاورزی گرمسیری، جزایر منحصر به‌فرد و میراث طبیعی کشور را در خود جای داده است.

تغییرات اقلیمی؛ تهدیدی برای آینده مناطق گرمسیری
حفاظت از این ظرفیت‌ها، نیازمند نگاهی فراتر از برنامه‌های کوتاه‌مدت است، توسعه اقتصاد سبز، تقویت پژوهش‌های علمی، مدیریت هوشمند منابع آب، احیای زیستگاه‌های طبیعی، کاهش آلودگی‌های دریایی، حمایت از کشاورزی پایدار، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و افزایش مشارکت جوامع محلی، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند آینده مناطق گرمسیری هرمزگان را تضمین کند.

واقعیت این است که آینده هرمزگان، تنها به ساخت بنادر، جاده‌ها و صنایع وابسته نیست؛ بلکه به میزان موفقیت در حفظ سرمایه‌های طبیعی آن نیز بستگی دارد، جنگل‌های حرا، سواحل، جزایر، باغ‌های انبه، نخلستان‌ها و زیستگاه‌های دریایی، ثروتی هستند که اگر امروز از آن‌ها به درستی صیانت شود، فردا نیز موتور محرک توسعه، اشتغال و رفاه مردم خواهند بود.

روز جهانی مناطق گرمسیری، فرصتی است تا بار دیگر این حقیقت یادآوری شود که حفاظت از طبیعت هرمزگان، تنها یک وظیفه زیست‌محیطی نیست؛ بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده اقتصادی، اجتماعی و زیستی ایران است؛ آینده‌ای که از سواحل نیلگون خلیج‌فارس و دریای عمان آغاز می‌شود و استمرار آن، در گرو حفظ تعادل میان توسعه و طبیعت خواهد بود.