جنگلبانان؛ روایتی از عشق و مخاطره

گروه ایران: پیش از آنکه مسیرهای جنگلی شلوغ شود و صدای زندگی روزانه در روستاها بپیچد، جنگلبان راهی جاده‌های سخت‌گذر زاگرس می‌شود؛ مسیری که هر پیچ آن می‌تواند با نشانی از یک تهدید همراه باشد؛ از ردپای قاچاقچیان چوب تا شعله‌های آتش در میان بلوط‌ها. اینجا حفاظت از طبیعت، فقط یک مأموریت اداری نیست؛ روایتی است از انسان‌هایی که با عشق به جنگل، دشواری و مخاطره را به جان می‌خرند.

به گزارش  ایرنا، نهم مرداد در تقویم رسمی کشور به نام «روز جنگلبان» ثبت شده است؛ روزی برای قدردانی از کسانی که در خط مقدم حفاظت از جنگل‌ها و مراتع ایستاده‌اند و هر روز با تهدیدهایی مانند آتش‌سوزی، قاچاق چوب، تخریب پوشش گیاهی و چرای غیرمجاز دام روبه‌رو می‌شوند.

از هلن تا سبزکوه
چهارمحال و بختیاری با برخورداری از پهنه‌های گسترده جنگلی و مرتعی در زاگرس، یکی از مناطقی است که حفاظت از طبیعت در آن، کاری پرمخاطره و مستمر به شمار می‌رود؛ کاری که گاه از چشم بسیاری پنهان می‌ماند، اما نتیجه آن در حفظ درختان بلوط، مراتع و زیست‌بوم‌های ارزشمند استان دیده می‌شود.رشید حاتم‌پور یکی از همین جنگلبانان است؛ مردی که از سال ۱۳۹۰ در بخش ناغان شهرستان کیار مشغول به کار است و سال‌های زیادی از عمر کاری خود را در میان جنگل‌های بلوط، منطقه مشایخ، جنگل‌های هلن و ارتفاعات سبزکوه سپری کرده است.

او منطقه‌ای را حفاظت می‌کند که همزمان هم زیبایی‌های کم‌نظیر دارد و هم با چالش‌های فراوان روبه‌روست؛ از تخریب مراتع و برداشت غیرمجاز گیاهان گرفته تا قاچاق چوب و آتش‌سوزی‌هایی که می‌تواند در مدت کوتاهی بخش بزرگی از طبیعت را درگیر کند.

نبردی که هر روز ادامه دارد
حاتم‌پور می‌گوید: هر منطقه، مسائل و مشکلات خاص خود را دارد. در منطقه سبزکوه، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌ها تخریب پوشش گیاهی، بوته‌کنی و ریشه‌کنی گیاهان دارویی و خوراکی است؛ موضوعی که در کنار چرای دام‌های بدون پروانه یا مازاد بر ظرفیت مراتع، فشار زیادی بر منابع طبیعی وارد می‌کند.حضور گسترده عشایر در این منطقه، ضرورت مدیریت دقیق مراتع را بیشتر کرده است؛ چرا که بهره‌برداری خارج از ظرفیت، فرصت بازسازی طبیعی پوشش گیاهی را کاهش می‌دهد و آثار آن ممکن است سال‌ها باقی بماند.

اما در جنگل‌های بلوط، چالش‌ها شکل دیگری دارد. حاتم‌پور از روزگاری می‌گوید که کوره‌های زغال در بسیاری از دره‌ها دیده می‌شد و تولید زغال، شغل بخشی از مردم برخی روستاها بود؛ وضعیتی که با اجرای قوانین سختگیرانه و افزایش جرایم، امروز تقریباً از بین رفته است.به گفته او، اکنون دیگر خبری از آن کوره‌ها نیست و حتی بسیاری از روستاهایی که زمانی تولید زغال در آنها رایج بود، زغال مورد نیاز خود را از مناطق دیگر تهیه می‌کنند؛ اما تهدید جنگل‌ها پایان نیافته و قاچاق چوب، امروز یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های نیروهای حفاظتی است.قاچاق چوب، برخلاف گذشته که بیشتر با کوره‌های زغال شناخته می‌شد، امروز شکل پیچیده‌تری پیدا کرده است. استفاده از خودروهای تندرو، تجهیزات بیشتر و اطلاع‌رسانی سریع میان متخلفان، مقابله با این پدیده را برای نیروهای حفاظتی دشوارتر کرده است.

حاتم‌پور می‌گوید : قاچاقچیان به طور معمول یک گام از نیروهای منابع طبیعی جلوتر هستند؛ مسیرها را می‌شناسند، جاده‌ها را زیر نظر دارند و در بسیاری از موارد، پیش از رسیدن مأموران از حضور آنها مطلع می‌شوند. همین موضوع، تعقیب و دستگیری متخلفان را به یکی از سخت‌ترین بخش‌های مأموریت جنگلبانان تبدیل کرده است.هر چند همکاری نیروی انتظامی در بسیاری از عملیات‌ها وجود دارد، اما شرایط کوهستانی، سخت‌گذر بودن مسیرها و محدودیت امکانات باعث می‌شود برخورد با قاچاقچیان همواره با دشواری همراه باشد.

وسعت مسوولیت؛ اندک بودن امکانات
در کنار این تهدیدها، گستردگی عرصه‌های طبیعی نیز خود یک چالش بزرگ است. بخش ناغان بیش از ۱۲۰ هزار هکتار جنگل و مرتع دارد؛ وسعتی که حفاظت از آن، نیازمند نیروی انسانی و امکانات متناسب است.حاتم‌پور می‌گوید: برای چنین محدوده‌ای دست‌کم به ۱۰ جنگلبان و چند پایگاه حفاظتی نیاز است، اما اکنون تنها یک پایگاه در منطقه مشایخ فعال است و چهار نیرو، مسوولیت حفاظت از این گستره وسیع را بر عهده دارند.این مشکل تنها محدود به یک منطقه نیست.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری نیز با اشاره به کمبود نیروی حفاظتی در استان می‌گوید : بر اساس استانداردهای جهانی، به ازای هر پنج هزار هکتار عرصه منابع طبیعی باید یک نیروی حفاظتی وجود داشته باشد، در حالی که اکنون تنها حدود یک‌چهارم نیروی مورد نیاز در استان فعالیت می‌کنند.

اصغر احمدی افزود: چهارمحال و بختیاری دارای یک میلیون و ۳۴۵ هزار هکتار عرصه جنگلی و مرتعی است که حفاظت از آن بر عهده حدود ۱۰۰ نیروی منابع طبیعی قرار دارد؛ البته همه این نیروها در عرصه حضور مستقیم ندارند و بخشی از آنان در حوزه‌های حقوقی، اداری و پشتیبانی فعالیت می‌کنند.
او یادآور می‌شود: کمبود نیرو، در کنار کمبود تجهیزات، فشار مضاعفی بر جنگلبانان وارد کرده است.

نبود خودروهای مناسب برای گشت و مراقبت، فرسودگی ناوگان و کمبود موتورسیکلت، گاهی سرعت عمل نیروها را در زمان وقوع تخلف یا آتش‌سوزی کاهش می‌دهد.حاتم‌پور معتقد است: جنگلبان باید همیشه آماده باشد؛ زیرا در این حرفه، گاهی چند دقیقه می‌تواند سرنوشت یک عرصه طبیعی را تغییر دهد. با این حال، انجام این مسوولیت با امکانات محدود، به مرور زمان می‌تواند موجب خستگی و دلسردی نیروها شود.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری نیز فرسودگی ناوگان خودرویی را یکی از مشکلات جدی این حوزه عنوان می‌کند و می‌گوید: امسال تعدادی از خودروهای فرسوده از رده خارج شده و پس از دریافت مجوزهای لازم، روند خرید خودروهای جدید آغاز شده است؛ هرچند این اقدامات هنوز پاسخ‌گوی همه نیازهای یگان حفاظت نیست.احمدی تاکید می‌کند: جنگلبانان با کمترین امکانات، در شرایط سخت جغرافیایی استان، برای حفاظت از منابع طبیعی تلاش می‌کنند و تقویت تجهیزات، خودرو و نیروی انسانی از نیازهای اساسی این حوزه است.

بهای حفاظت از طبیعت
جنگلبانی فقط حضور در میان درختان و مراتع نیست؛ گاهی یعنی روبه‌رو شدن با آتش، خطر و حادثه. کسانی که در این مسیر قدم گذاشته‌اند، می‌دانند حفاظت از طبیعت تنها با علاقه پیش نمی‌رود و نیازمند حمایت، امکانات و امنیت شغلی نیز هست.حاتم‌پور یکی از دغدغه‌های مهم جنگلبانان را موضوع معیشت عنوان می‌کند و می‌گوید: کسی که قرار است با دلسوزی و حضور مستمر در عرصه‌های طبیعی فعالیت کند، باید حداقل از تامین زندگی خانواده خود اطمینان داشته باشد.
به گفته او، بسیاری از نیروهای جنگلبانی از مشکلات اقتصادی گلایه دارند؛ نیروهایی که بخش زیادی از ماموریت‌های میدانی، از گشت و مراقبت گرفته تا مقابله با تخلفات و حضور در آتش‌سوزی‌ها، بر دوش آنهاست.

او همچنین به وضعیت نیروهای طرحی و شرکتی اشاره می‌کند و می‌گوید: این نیروها با وجود سال‌ها فعالیت در عرصه‌های طبیعی، همچنان با برخی محدودیت‌های حمایتی روبه‌رو هستند.
حاتم‌پور سال گذشته در یکی از مأموریت‌ها از ناحیه دست آسیب دید و بخشی از یکی از انگشتانش دچار نقص شد.

او می‌گوید: پس از تشکیل پرونده برای استفاده از بیمه حوادث، پس از حدود یک سال اعلام شد که این نوع بیمه شامل نیروهای طرحی و شرکتی نمی‌شود و تنها نیروهای رسمی را پوشش می‌دهد.

این در حالی است که به گفته او، نیروهای طرحی و شرکتی نیز مانند دیگر نیروهای حفاظتی در خط مقدم حضور دارند و در ماموریت‌هایی که با خطر همراه است، نقش مستقیم ایفا می‌کنند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری نیز با اشاره به شرایط کاری جنگلبانان، معتقد است حقوق و مزایای این نیروها متناسب با سختی کار و مسئولیت‌های آنان نیست.احمدی می‌گوید : نیروهای منابع طبیعی وظایف حاکمیتی انجام می‌دهند، اما از برخی امتیازات متناسب با این مسئولیت برخوردار نیستند و باید برای بهبود وضعیت معیشتی و پرداخت دستمزد متناسب با شرایط اقتصادی آنان، تدابیر لازم اندیشیده شود.

آزمون آتش
اما شاید هیچ تصویری به اندازه آتش‌سوزی، سختی این حرفه را برای مردم نمایان نکند.
حاتم‌پور هنوز هم خاطره سال ۱۳۹۴ را به یاد دارد؛ زمانی که ذخیره‌گاه جنگلی چهارطاق در ورودی منطقه سبزکوه دچار حریق شد. این ذخیره‌گاه هزار هکتاری، یکی از ارزشمندترین مناطق جنگلی استان است که به گفته او، تنوع درختی کم‌نظیری دارد و بیش از ۳۰ گونه جنگلی در آن شناسایی شده است.

آتش بر اثر سهل‌انگاری یک فرد آغاز شد؛ اما شرایط منطقه، مهار آن را دشوار کرده بود. نبود آنتن تلفن همراه و دکل مخابراتی، اطلاع‌رسانی را با مشکل مواجه کرد و وزش باد باعث شد شعله‌ها با سرعت بیشتری در جنگل پیش برود.حاتم‌پور می‌گوید : شدت آتش به اندازه‌ای بود که نزدیک شدن به محل حریق از فاصله حدود ۲۰۰ متری نیز دشوار شده بود، اما نیروها ناچار بودند برای مهار آتش وارد منطقه شوند؛ چرا که هر لحظه تأخیر می‌توانست خسارت بیشتری به جنگل وارد کند.

عملیات مهار آتش حدود ۲۴ ساعت ادامه یافت و بیش از ۵۰۰ نفر از نیروهای دستگاه‌های مختلف، امدادی و مردمی برای کنترل حریق به منطقه اعزام شدند. در نهایت، موانع طبیعی منطقه کمک کرد تا آتش پیشروی بیشتری نداشته باشد و از خسارت گسترده‌تر جلوگیری شود.

وقتی جنگلبانان به دل آتش می‌روند
آتش‌سوزی‌ها فقط به سوختن درختان ختم نمی‌شود؛ پشت هر عملیات اطفای حریق، انسان‌هایی حضور دارند که گاهی جان خود را برای نجات طبیعت به خطر می‌اندازند.حاتم‌پور از یکی دیگر از تلخ‌ترین خاطرات سال‌های خدمتش یاد می‌کند؛ حادثه‌ای که در جریان مهار آتش‌سوزی جنگل‌های بلوط رخ داد.
او می‌گوید : در مناطق کوهستانی، حرارت شدید آتش باعث داغ شدن سنگ‌ها می‌شود و در شیب‌های تند، رها شدن همین سنگ‌ها می‌تواند برای نیروهای حاضر در منطقه خطرآفرین باشد.
در یکی از همین عملیات‌ها، یکی از نیروهای هلال‌احمر بر اثر برخورد سنگی که از ارتفاع رها شده بود، جان خود را از دست داد؛ حادثه‌ای که برای نیروهای منابع طبیعی، یادآور سختی و خطر ماموریت‌هایی است که در دل کوهستان و آتش انجام می‌شود.

با وجود همه این خطرها، جنگلبانان همچنان به مسیر خود ادامه می‌دهند؛ مسیری که به گفته حاتم‌پور، بدون عشق و احساس مسوولیت امکان ادامه آن وجود ندارد.او معتقد است آن چیزی که یک جنگلبان را در عرصه نگه می‌دارد، بیش از هر چیز وجدان کاری و علاقه به طبیعت است؛ زیرا کسی که این علاقه را نداشته باشد، نمی‌تواند در شرایط سخت، دوری از خانواده، کمبود امکانات و خطرهای پیش رو دوام بیاورد.

امانتی به نام طبیعت
در کنار همه دشواری‌ها، یک امید نیز وجود دارد؛ امید به اینکه نگاه جامعه نسبت به منابع طبیعی تغییر کند.حاتم‌پور می‌گوید: آموزش و فرهنگ‌سازی در سال‌های اخیر باعث شده بیشتر مردم اهمیت حفاظت از طبیعت را بهتر درک کنند و امروز بخش زیادی از جامعه، خود را در حفظ جنگل‌ها و مراتع مسوول می‌داند.

با این حال، او هشدار می‌دهد همان تعداد اندک افرادی که همچنان به طبیعت آسیب می‌زنند، می‌توانند خسارت‌هایی ایجاد کنند که جبران آن بسیار دشوار است.او به آتش‌سوزی سال گذشته در جنگل‌های هلن اشاره می‌کند که حدود ۲۰۰ هکتار از جنگل را از بین برد؛ جنگلی که بازگشت آن به شرایط گذشته، شاید به صدها سال زمان نیاز داشته باشد.به گفته حاتم‌پور، اگر مردم در کنار نیروهای حفاظتی نباشند، هیچ مجموعه‌ای با هر میزان نیرو و امکانات نمی‌تواند به تنهایی از همه عرصه‌های طبیعی حفاظت کند.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری نیز فرهنگ‌سازی و مشارکت مردم را یکی از مهم‌ترین راهکارهای حفاظت از منابع طبیعی می‌داند و تأکید می‌کند جنگل‌ها و مراتع، تنها متعلق به یک دستگاه یا گروه خاص نیستند، بلکه سرمایه‌ای عمومی و متعلق به همه نسل‌ها هستند.

احمدی همچنین از برنامه‌های دولت برای ساماندهی نیروهای شرکتی منابع طبیعی خبر می‌دهد و می‌گوید تلاش می‌شود با تقویت نیروی انسانی، توسعه تجهیزات و بهبود شرایط کاری، بخشی از مشکلات نیروهای حفاظتی کاهش یابد.با این حال، حفاظت از بیش از یک میلیون و ۳۴۵ هزار هکتار عرصه طبیعی در چهارمحال و بختیاری، همچنان نیازمند توجه بیشتر، تأمین امکانات و حمایت گسترده‌تر است.

عشقی که جنگلبان را در جنگل نگه می‌دارد
روایت جنگلبانان، روایت انسان‌هایی است که شاید نامشان کمتر شنیده شود، اما هر روز در سکوت جنگل‌ها و ارتفاعات زاگرس، برای حفظ سرمایه‌ای تلاش می‌کنند که متعلق به همه مردم است.
در میان درختان بلوط، در مسیرهای سخت‌گذر و در روزهایی که آتش و خطر به سراغ طبیعت می‌آید، جنگلبان همچنان به ماموریت خود ادامه می‌دهد؛ مأموریتی که شاید بیش از هر چیز، به یک ویژگی نیاز دارد؛ عشق، چرا که به گفته رشید حاتم‌پور«اگر عاشق این کار نباشی، نمی‌توانی دوام بیاوری.»

 هم‌اکنون ۷۴۰ هزار هکتار وسعت استان شامل جنگل‌ها و مراتع متراکم و نیمه متراکم با تراکم پوشش بیش از ۲۵ درصد در شرایط بحرانی آتش‌سوزی قرار دارد که با اجرای طرح پهنه‌بندی و تعیین مناطق دارای خطر آتش‌سوزی بالا و تعیین این مناطق عوامل تسریع و وسعت سطح آتش‌سوزی را مدیریت و موجب کاهش خسارت به منابع طبیعی می‌شود.یک میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار از مساحت چهارمحال و بختیاری را مراتع و جنگل‌ها پوشش داده است که رقمی معادل ۸۶.۵ درصد از سطح این استان را شامل می‌شود.