تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۶/۲۴ ساعت ۱۶:۴۰
کد مطلب : ۵۴۵۹۹۰
نقدی بر تحلیلهای سطحی توسعه اقتصادی؛ بررسی موردی دیدگاههای عبدالکریمی
✍️ دکتر اسماعیل خلفازاده
دانش آموختهی دکترای مدیریت توسعه
مقدمه: توسعه اقتصادی فراتر از مشاهدات حسی
توسعه اقتصادی در قرن بیست و یکم به مفهومی پیچیده و چندبعدی تبدیل شده است که فراتر از رشد تولید ناخالص داخلی را در بر میگیرد. بر اساس تعریف برنامه عمران ملل متحد (UNDP)، توسعه پایدار شامل «رفع نیازهای متنوع همه افراد در جوامع موجود و آینده، ارتقای رفاه شخصی، انسجام و شمول اجتماعی، و ایجاد فرصتهای برابر» است. این نگاه جامع، توسعه را به مثابه فرآیندی در نظر میگیرد که میبایست آیندهای مطلوب را برای جوامع بشری متصور شود که در آن شرایط زندگی و استفاده از منابع، بدون آسیب رساندن به یکپارچگی، زیبایی و ثبات نظامهای حیاتی، نیازهای انسان را برطرف میسازد. در مقابل این نگاه علمی و سیستماتیک، برخی تحلیلها مبتنی بر «مشاهدات حسی و گزارههای آنکدوتال» هستند. نمونه اخیر آن، اظهارات بیژن عبدالکریمی در مناظره با احمد زیدآبادی است که وضعیت اقتصادی ایران را بر اساس «بوی کباب در پارکها» و «دستهای پر از خرید در میادین ترهبار» مطلوب توصیف کرده است. این نوشتار با استفاده از چارچوبهای علمی توسعه و دادههای معتبر بینالمللی، نشان میدهد که چنین تحلیلی فاقد اعتبار علمی بوده و نمیتواند مبنای قضاوت درباره توسعه اقتصادی قرار گیرد.
مبانی نظری: توسعه پایدار به مثابه چارچوبی علمی
ابعاد توسعه پایدار
توسعه پایدار بر پایه سه رکن اصلی استوار است: پایداری اقتصادی، پایداری اجتماعی و پایداری محیطی. این مفهوم پس از انقلاب صنعتی و در پاسخ به پیامدهای منفی زیست محیطی و اجتماعی ناشی از رشد اقتصادی یکجانبه پدید آمد. توسعه پایدار «راهحلهایی برای الگوهای فانی ساختاری، اجتماعی و اقتصادی توسعه ارائه میدهد تا بتواند از بروز مسائلی همچون نابودی منابع طبیعی، تخریب سامانههای زیستی، آلودگی، تغییر اقلیم، افزایش بیرویهٔ جمعیت، بیعدالتی و پایین آمدن کیفیت زندگی انسانهای حال و آینده جلوگیری کند».
شاخصهای توسعه انسانی
سازمان ملل متحد برای سنجش توسعه، به جای تکیه بر مشاهدات حسی، از «شاخصهای کمّی» استفاده میکند. مهمترین این شاخصها عبارتند از:
- شاخص توسعه انسانی (HDI): ترکیبی از امید به زندگی، سالهای تحصیل و درآمد سرانه
- شاخص توسعه انسانی تعدیلشده با نابرابری (IHDI):) یا (HDI) با در نظر گیری نابرابری
- شاخص فقر چندبعدی: (MPI) سنجش محرومیتهای همپوشان در سلامت، آموزش و استانداردهای زندگی
تحلیل دادههای توسعه اقتصادی ایران
تورم و قدرت خرید
بر خلاف مشاهدات حسی درباره رفاه اقتصادی، دادههای رسمی نشان میدهند که نرخ تورم در ایران همچنان روندی صعودی دارد. بانک مرکزی نرخ تورم سالانه در سال ۱۴۰۲ را ۵۲٫۳ درصد اعلام کرد که بالاترین میزان در ۸۰ سال اخیر است. پیشبینیهای صندوق بینالمللی پول نیز حاکی از افزایش تورم از 32.6% در 2024 به 43.3% در 2025 است. این سطح از تورم به معنای کاهش مستمر قدرت خرید خانوارهای ایرانی است.
فقر و نابرابری
طبق اظهارات مقامات رسمی و کارشناسان اقتصادی، خط فقر در ایران به شکل نگرانکنندهای افزایش یافته است. آمارها نشان میدهند که ۸۰ درصد خانوارهای ایرانی زیر خط فقر زندگی میکنند. برآوردهای کارشناسان اقتصادی نشان میدهد:
- خط فقر خانوار ۲ نفره: ۲۶ تا ۳۲ میلیون تومان
- خط فقر خانوار ۳ نفره: ۳۹ تا ۴۸ میلیون تومان
- خط فقر خانوار ۴ نفره: ۵۲ تا ۶۴ میلیون تومان
- میانگین خط فقر: ۴۳ تا ۵۳ میلیون تومان
در مقابل، حقوق کارگران تنها ۹ میلیون تومان است، در حالی که حداقل هزینه زندگی بسیار بیشتر از این مقدار است. این شکاف عمیق بین درآمد و هزینهها،«فقر چندبعدی» را در جامعه ایران گسترش داده است.
بیکاری و اشتغال
طبق گزارش مرکز آمار ایران در بهمن ۱۴۰۲، حدود ۲ میلیون نفر در کشور بیکار هستند و ۴۱٫۵ درصد از بیکاران، فارغالتحصیلان دانشگاهی هستند. به عبارتی از هر ۱۰ فرد بیکار، ۴ نفر دارای تحصیلات دانشگاهی هستند. یک نمونه تکاندهنده، گزارشی است که نشان میدهد ۵ هزار پزشک فارغالتحصیل ایرانی بیکار هستند یا به مسافرکشی روی آوردهاند.
مصرف نمادین در برابر رفاه پایدار: تحلیل اقتصادی-رفتاری
اقتصاد رفتاری و مصرف نمادین
از منظر اقتصاد رفتاری، مردم در دوران رکود اقتصادی اغلب به «مصرفهای نمادین» روی میآورند. این مصرفها که میتوانند شامل یک وعده غذایی ساده در پارک یا خرید از میادین ترهبار باشند، راهکاری روانشناختی برای «کاهش فشار روانی» ناشی از مشکلات اقتصادی هستند. این پدیده در گزارشهای توسعه انسانی نیز برجسته شده است، اما هرگز به معنای پیشرفت توسعهای نیست و تنها واکنشی به نابرابری و فقر فزاینده است.
محدودیتهای مشاهدات حسی
مشاهدات حسی با محدودیتهای جدی مواجه هستند که اعتبار علمی آنها را زیر سؤال میبرد. این مشاهدات مبتنی بر شواهد تصادفی و غیرسیستماتیک هستند که قابلیت تعمیم به کل جامعه را ندارند. در حالی که تحلیل علمی توسعه اقتصادی بر «دادههای سیستماتیک و نمایا» متکی است که میتوانند تصویری جامع و قابل اتکا از واقعیت ارائه دهند. یکی از ضعفهای اصلی مشاهدات حسی، «غفلت از نابرابریهای ساختاری» است. این مشاهدات معمولاً بر بخشی از جامعه متمرکز میشوند که شرایط بهتری دارند و از نمایش نابرابریهای عمیق اقتصادی-اجتماعی ناتوان هستند. در مقابل، تحلیل علمی به طور خاص بر سنجش و بررسی نابرابریها تمرکز دارد و آن را در مرکز توجه قرار میدهد. از نظر چارچوب نظری، مشاهدات حسی فاقد «پشتوانه تئوریک محکم» هستند و بیشتر بر برداشتهای شخصی استوارند. این در حالی است که تحلیل علمی توسعه اقتصادی بر «نظریههای توسعه» پایهگذاری شده است که طی دههها پژوهش علمی تدوین و اصلاح شدهاند. قابلیت اتکای مشاهدات حسی نیز بسیار پایین و ذهنی است، چرا که تحت تأثیر پیشفرضها و تعصبهای مشاهدهگر قرار میگیرد. در مقابل، تحلیل علمی از «روشهای عینی و سیستماتیک» استفاده میکند که نتایج قابل تکرار و قابل اعتمادی تولید میکنند.
نقش نهادهای بینالمللی در سنجش توسعه
برنامه عمران ملل متحد (UNDP)
UNDP به عنوان بزرگترین مرجع کمککننده برای توسعه کشورها در سطح جهان، بر «کاهش فقر، ایجاد دولتهای دموکراتیک، آموزش راههای پیشگیری از بیماریها، حفظ محیط زیست و انرژی و مقابله با بحرانها» تمرکز دارد. این نهاد همه ساله «گزارش توسعه انسانی» را منتشر میسازد که بر اساس شاخصهای توسعه انسانی، برنامههای مربوط به پیشرفت و توسعه کشور را مورد ارزیابی و بررسی قرار میدهد.
صندوق بینالمللی پول (IMF)
صندوق بینالمللی پول نیز با «نظارت دقیق و پیوسته بر اقتصاد جهانی و ارزیابی وضعیت اقتصادی کشورهای عضو»، گزارشهای منظم اقتصادی منتشر میکند. این گزارشها به تحلیل و بررسی روندهای اقتصادی در سطح جهانی و ارائه توصیههایی به دولتها برای بهبود سیاستهای اقتصادیشان اختصاص دارند.
بحث و نتیجهگیری: ضرورت گذار از مشاهدات حسی به تحلیل علمی
توسعه اقتصادی ایران را نمیتوان در «بوی کباب» یا «دستهای پر از خرید» جستجو کرد. این مشاهدات، در بهترین حالت، بخشی از «رفتارهای جبرانی در دوران فشار اقتصادی» هستند که افراد برای حفظ حس کنترل، به مصرفهای کوچک روی میآورند. اما این رفتارها نمیتوانند جایگزین تحلیلهای مبتنی بر داده شوند.
واقعیت توسعه اقتصادی ایران را باید در شاخصهای کلان دید: «نرخ تورم فزاینده، بیکاری ساختاری، فقر چندبعدی، و نابرابری عمیق». این شاخصها که در گزارشهای پایدار توسعه سازمان ملل (SDG) نیز برجسته هستند، نشان میدهند که بخش بزرگی از جامعه درگیر نابرابری جنسیتی، فقر چندبعدی و کاهش امید به آینده است، نه رونق پایدار.
شلوغی کافهها یا ترافیک جادههای شمال در تعطیلات، از دیدگاه توسعه، اغلب نشانه «فرار موقت» از فشارها است – «شادیهای شکننده» که دوام ندارند و نمیتوانند معیار علمی باشند. این تعمیم از مشاهدات جزئی به کل جامعه، خطایی است که کارشناسان توسعه هشدار میدهند: توسعه نیازمند تمرکز بر شاخصهای فراگیر مانند نرخ مشارکت اقتصادی، نرخ پسانداز خانوار، بدهی خانوار، و کیفیت زندگی است، نه روایتهای شاعرانه. آنچه بیژن عبدالکریمی و امثال او به عنوان رفاه معرفی میکند، در چارچوب توسعه، «فریبی از تصاویر لحظهای» است که واقعیت بحران را تحریف میکند. توسعه پایدار ایران نیازمند سیاستهایی برای کاهش تورم، بیکاری و فقر است، نه تکیه بر بوی کباب. اگر دغدغه حقیقت وجود دارد، باید به دادههای معتبر از منابعی مانند IMF، بانک جهانی و UNDP نگریست، که تصویری از نیاز به «اصلاحات ساختاری» ارائه میدهند.
منابع و مآخذ
1. "توسعه پایدار"، ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد. قابل دسترسی درhttps://fa.wikipedia.org/wiki/
2. "برنامه عمران ملل متحد"، ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد. قابل دسترسیhttps://fa.wikipedia.org/wiki/
3. "بحران اقتصادی ایران ۱۴۰۳؛ تورم، بیکاری و فقر بیسابقه"، آذری کالج. قابل دسترسی درhttps://azadicollege.com/
4. "صندوق بین المللی پولIMF): تاریخچه، وظایف و اختیارات"، قابل دسترسی درhttps://utofx.com/imf-history-
5. "علل واقعی فقر و تورم و بیکاری در ایران"، وبلاگ شخصی. قابل دسترسی درhttps://2229510.blogfa.com/post/57](https://2229510.blogfa.com/post/57)
6. "United Nations Development Programmed: Home"، وبسایت رسمی UNDP. قابل دسترسی درhttps://www.undp.org/home](https://www.undp.org/home)
7. "توسعه پایدار"، ویکی فقه. قابل دسترسی درhttps://fa.wikifeqh.ir/
8. "بیژن عبدالکریمی ؛ استاد فلسفه: با دومین شکاف تمدنی در ایران روبه رو هستیم"، عصر ایران. قابل دسترسی در https://www.asriran.com/fa/news/906156/
دانش آموختهی دکترای مدیریت توسعه
مقدمه: توسعه اقتصادی فراتر از مشاهدات حسی
توسعه اقتصادی در قرن بیست و یکم به مفهومی پیچیده و چندبعدی تبدیل شده است که فراتر از رشد تولید ناخالص داخلی را در بر میگیرد. بر اساس تعریف برنامه عمران ملل متحد (UNDP)، توسعه پایدار شامل «رفع نیازهای متنوع همه افراد در جوامع موجود و آینده، ارتقای رفاه شخصی، انسجام و شمول اجتماعی، و ایجاد فرصتهای برابر» است. این نگاه جامع، توسعه را به مثابه فرآیندی در نظر میگیرد که میبایست آیندهای مطلوب را برای جوامع بشری متصور شود که در آن شرایط زندگی و استفاده از منابع، بدون آسیب رساندن به یکپارچگی، زیبایی و ثبات نظامهای حیاتی، نیازهای انسان را برطرف میسازد. در مقابل این نگاه علمی و سیستماتیک، برخی تحلیلها مبتنی بر «مشاهدات حسی و گزارههای آنکدوتال» هستند. نمونه اخیر آن، اظهارات بیژن عبدالکریمی در مناظره با احمد زیدآبادی است که وضعیت اقتصادی ایران را بر اساس «بوی کباب در پارکها» و «دستهای پر از خرید در میادین ترهبار» مطلوب توصیف کرده است. این نوشتار با استفاده از چارچوبهای علمی توسعه و دادههای معتبر بینالمللی، نشان میدهد که چنین تحلیلی فاقد اعتبار علمی بوده و نمیتواند مبنای قضاوت درباره توسعه اقتصادی قرار گیرد.
مبانی نظری: توسعه پایدار به مثابه چارچوبی علمی
ابعاد توسعه پایدار
توسعه پایدار بر پایه سه رکن اصلی استوار است: پایداری اقتصادی، پایداری اجتماعی و پایداری محیطی. این مفهوم پس از انقلاب صنعتی و در پاسخ به پیامدهای منفی زیست محیطی و اجتماعی ناشی از رشد اقتصادی یکجانبه پدید آمد. توسعه پایدار «راهحلهایی برای الگوهای فانی ساختاری، اجتماعی و اقتصادی توسعه ارائه میدهد تا بتواند از بروز مسائلی همچون نابودی منابع طبیعی، تخریب سامانههای زیستی، آلودگی، تغییر اقلیم، افزایش بیرویهٔ جمعیت، بیعدالتی و پایین آمدن کیفیت زندگی انسانهای حال و آینده جلوگیری کند».
شاخصهای توسعه انسانی
سازمان ملل متحد برای سنجش توسعه، به جای تکیه بر مشاهدات حسی، از «شاخصهای کمّی» استفاده میکند. مهمترین این شاخصها عبارتند از:
- شاخص توسعه انسانی (HDI): ترکیبی از امید به زندگی، سالهای تحصیل و درآمد سرانه
- شاخص توسعه انسانی تعدیلشده با نابرابری (IHDI):) یا (HDI) با در نظر گیری نابرابری
- شاخص فقر چندبعدی: (MPI) سنجش محرومیتهای همپوشان در سلامت، آموزش و استانداردهای زندگی
تحلیل دادههای توسعه اقتصادی ایران
تورم و قدرت خرید
بر خلاف مشاهدات حسی درباره رفاه اقتصادی، دادههای رسمی نشان میدهند که نرخ تورم در ایران همچنان روندی صعودی دارد. بانک مرکزی نرخ تورم سالانه در سال ۱۴۰۲ را ۵۲٫۳ درصد اعلام کرد که بالاترین میزان در ۸۰ سال اخیر است. پیشبینیهای صندوق بینالمللی پول نیز حاکی از افزایش تورم از 32.6% در 2024 به 43.3% در 2025 است. این سطح از تورم به معنای کاهش مستمر قدرت خرید خانوارهای ایرانی است.
فقر و نابرابری
طبق اظهارات مقامات رسمی و کارشناسان اقتصادی، خط فقر در ایران به شکل نگرانکنندهای افزایش یافته است. آمارها نشان میدهند که ۸۰ درصد خانوارهای ایرانی زیر خط فقر زندگی میکنند. برآوردهای کارشناسان اقتصادی نشان میدهد:
- خط فقر خانوار ۲ نفره: ۲۶ تا ۳۲ میلیون تومان
- خط فقر خانوار ۳ نفره: ۳۹ تا ۴۸ میلیون تومان
- خط فقر خانوار ۴ نفره: ۵۲ تا ۶۴ میلیون تومان
- میانگین خط فقر: ۴۳ تا ۵۳ میلیون تومان
در مقابل، حقوق کارگران تنها ۹ میلیون تومان است، در حالی که حداقل هزینه زندگی بسیار بیشتر از این مقدار است. این شکاف عمیق بین درآمد و هزینهها،«فقر چندبعدی» را در جامعه ایران گسترش داده است.
بیکاری و اشتغال
طبق گزارش مرکز آمار ایران در بهمن ۱۴۰۲، حدود ۲ میلیون نفر در کشور بیکار هستند و ۴۱٫۵ درصد از بیکاران، فارغالتحصیلان دانشگاهی هستند. به عبارتی از هر ۱۰ فرد بیکار، ۴ نفر دارای تحصیلات دانشگاهی هستند. یک نمونه تکاندهنده، گزارشی است که نشان میدهد ۵ هزار پزشک فارغالتحصیل ایرانی بیکار هستند یا به مسافرکشی روی آوردهاند.
مصرف نمادین در برابر رفاه پایدار: تحلیل اقتصادی-رفتاری
اقتصاد رفتاری و مصرف نمادین
از منظر اقتصاد رفتاری، مردم در دوران رکود اقتصادی اغلب به «مصرفهای نمادین» روی میآورند. این مصرفها که میتوانند شامل یک وعده غذایی ساده در پارک یا خرید از میادین ترهبار باشند، راهکاری روانشناختی برای «کاهش فشار روانی» ناشی از مشکلات اقتصادی هستند. این پدیده در گزارشهای توسعه انسانی نیز برجسته شده است، اما هرگز به معنای پیشرفت توسعهای نیست و تنها واکنشی به نابرابری و فقر فزاینده است.
محدودیتهای مشاهدات حسی
مشاهدات حسی با محدودیتهای جدی مواجه هستند که اعتبار علمی آنها را زیر سؤال میبرد. این مشاهدات مبتنی بر شواهد تصادفی و غیرسیستماتیک هستند که قابلیت تعمیم به کل جامعه را ندارند. در حالی که تحلیل علمی توسعه اقتصادی بر «دادههای سیستماتیک و نمایا» متکی است که میتوانند تصویری جامع و قابل اتکا از واقعیت ارائه دهند. یکی از ضعفهای اصلی مشاهدات حسی، «غفلت از نابرابریهای ساختاری» است. این مشاهدات معمولاً بر بخشی از جامعه متمرکز میشوند که شرایط بهتری دارند و از نمایش نابرابریهای عمیق اقتصادی-اجتماعی ناتوان هستند. در مقابل، تحلیل علمی به طور خاص بر سنجش و بررسی نابرابریها تمرکز دارد و آن را در مرکز توجه قرار میدهد. از نظر چارچوب نظری، مشاهدات حسی فاقد «پشتوانه تئوریک محکم» هستند و بیشتر بر برداشتهای شخصی استوارند. این در حالی است که تحلیل علمی توسعه اقتصادی بر «نظریههای توسعه» پایهگذاری شده است که طی دههها پژوهش علمی تدوین و اصلاح شدهاند. قابلیت اتکای مشاهدات حسی نیز بسیار پایین و ذهنی است، چرا که تحت تأثیر پیشفرضها و تعصبهای مشاهدهگر قرار میگیرد. در مقابل، تحلیل علمی از «روشهای عینی و سیستماتیک» استفاده میکند که نتایج قابل تکرار و قابل اعتمادی تولید میکنند.
نقش نهادهای بینالمللی در سنجش توسعه
برنامه عمران ملل متحد (UNDP)
UNDP به عنوان بزرگترین مرجع کمککننده برای توسعه کشورها در سطح جهان، بر «کاهش فقر، ایجاد دولتهای دموکراتیک، آموزش راههای پیشگیری از بیماریها، حفظ محیط زیست و انرژی و مقابله با بحرانها» تمرکز دارد. این نهاد همه ساله «گزارش توسعه انسانی» را منتشر میسازد که بر اساس شاخصهای توسعه انسانی، برنامههای مربوط به پیشرفت و توسعه کشور را مورد ارزیابی و بررسی قرار میدهد.
صندوق بینالمللی پول (IMF)
صندوق بینالمللی پول نیز با «نظارت دقیق و پیوسته بر اقتصاد جهانی و ارزیابی وضعیت اقتصادی کشورهای عضو»، گزارشهای منظم اقتصادی منتشر میکند. این گزارشها به تحلیل و بررسی روندهای اقتصادی در سطح جهانی و ارائه توصیههایی به دولتها برای بهبود سیاستهای اقتصادیشان اختصاص دارند.
بحث و نتیجهگیری: ضرورت گذار از مشاهدات حسی به تحلیل علمی
توسعه اقتصادی ایران را نمیتوان در «بوی کباب» یا «دستهای پر از خرید» جستجو کرد. این مشاهدات، در بهترین حالت، بخشی از «رفتارهای جبرانی در دوران فشار اقتصادی» هستند که افراد برای حفظ حس کنترل، به مصرفهای کوچک روی میآورند. اما این رفتارها نمیتوانند جایگزین تحلیلهای مبتنی بر داده شوند.
واقعیت توسعه اقتصادی ایران را باید در شاخصهای کلان دید: «نرخ تورم فزاینده، بیکاری ساختاری، فقر چندبعدی، و نابرابری عمیق». این شاخصها که در گزارشهای پایدار توسعه سازمان ملل (SDG) نیز برجسته هستند، نشان میدهند که بخش بزرگی از جامعه درگیر نابرابری جنسیتی، فقر چندبعدی و کاهش امید به آینده است، نه رونق پایدار.
شلوغی کافهها یا ترافیک جادههای شمال در تعطیلات، از دیدگاه توسعه، اغلب نشانه «فرار موقت» از فشارها است – «شادیهای شکننده» که دوام ندارند و نمیتوانند معیار علمی باشند. این تعمیم از مشاهدات جزئی به کل جامعه، خطایی است که کارشناسان توسعه هشدار میدهند: توسعه نیازمند تمرکز بر شاخصهای فراگیر مانند نرخ مشارکت اقتصادی، نرخ پسانداز خانوار، بدهی خانوار، و کیفیت زندگی است، نه روایتهای شاعرانه. آنچه بیژن عبدالکریمی و امثال او به عنوان رفاه معرفی میکند، در چارچوب توسعه، «فریبی از تصاویر لحظهای» است که واقعیت بحران را تحریف میکند. توسعه پایدار ایران نیازمند سیاستهایی برای کاهش تورم، بیکاری و فقر است، نه تکیه بر بوی کباب. اگر دغدغه حقیقت وجود دارد، باید به دادههای معتبر از منابعی مانند IMF، بانک جهانی و UNDP نگریست، که تصویری از نیاز به «اصلاحات ساختاری» ارائه میدهند.
منابع و مآخذ
1. "توسعه پایدار"، ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد. قابل دسترسی درhttps://fa.wikipedia.org/wiki/
2. "برنامه عمران ملل متحد"، ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد. قابل دسترسیhttps://fa.wikipedia.org/wiki/
3. "بحران اقتصادی ایران ۱۴۰۳؛ تورم، بیکاری و فقر بیسابقه"، آذری کالج. قابل دسترسی درhttps://azadicollege.com/
4. "صندوق بین المللی پولIMF): تاریخچه، وظایف و اختیارات"، قابل دسترسی درhttps://utofx.com/imf-history-
5. "علل واقعی فقر و تورم و بیکاری در ایران"، وبلاگ شخصی. قابل دسترسی درhttps://2229510.blogfa.com/post/57](https://2229510.blogfa.com/post/57)
6. "United Nations Development Programmed: Home"، وبسایت رسمی UNDP. قابل دسترسی درhttps://www.undp.org/home](https://www.undp.org/home)
7. "توسعه پایدار"، ویکی فقه. قابل دسترسی درhttps://fa.wikifeqh.ir/
8. "بیژن عبدالکریمی ؛ استاد فلسفه: با دومین شکاف تمدنی در ایران روبه رو هستیم"، عصر ایران. قابل دسترسی در https://www.asriran.com/fa/news/906156/
پربيننده ترين مطالب و خبرها
پربحث ترين مطالب و خبرها
